เปิดที่มา "ปฏิทินสงกรานต์" เป็นปฏิทินไทยที่เริ่มจัดทำขึ้นมาตั้งแต่สมัยโบราณ โดยยึดถือคำทำนายทางโหราศาสตร์ไทย เป็นตัวสื่อออกมาทางภาษาภาพ

สงกรานต์ ธนาคารออมสิน
14 เมษายน 2551 กองบรรณาธิการ
เปิดที่มา "ปฏิทินสงกรานต์" เป็นปฏิทินไทยที่เริ่มจัดทำขึ้นมาตั้งแต่สมัยโบราณ โดยยึดถือคำทำนายทางโหราศาสตร์ไทย เป็นตัวสื่อออกมาทางภาษาภาพ
ส่วนตารางในการดูวันเดือนปี เริ่มนับเอาวันที่ 13 เมษายน เป็นวันขึ้นปีใหม่ไทยตามการนับวันทางสุริยคติ
นายยุทธพงษ์ เรืองหิรัญ หัวหน้ากลุ่มศิลปกรรม ธนาคารออมสิน ธนาคารของรัฐ ซึ่งได้จัดทำปฏิทินสงกรานต์แจกประชาชนมาช้านาน ให้ข้อมูลว่า เมื่อประมาณสมัยรัชกาลที่ 4 ช่วงเทศกาลสงกรานต์ในวันถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา ทางราชการจะนำเอา "แผ่นประกาศสงกรานต์ของหลวง" หรือรูปมหาสงกรานต์มาแขวนไว้หน้าพระที่นั่งอัมรินทรวินิจฉัย เพื่อให้ประชาชนที่สนใจมาดูประกาศการทำนายทายทักสถานการณ์ความเป็นไปในรอบปี พร้อมทั้งวันฤกษ์งามยามดีที่เหมาะสมสำหรับประกอบกิจกรรมอันเป็นมงคล ซึ่งมีประชาชนจำนวนไม่น้อยที่ให้ความสนใจ และจุดนี้เองนับเป็นแนวความคิดริเริ่มที่ก่อให้เกิดปฏิทินสงกรานต์ขึ้น
ปฏิทินสงกรานต์ ได้มีการจัดพิมพ์ขึ้นเป็นครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 5 และได้มีการนำเอาตารางบอกข้างขึ้น ข้างแรม และวันเดือนปี ทางสุริยคติและจันทรคติใส่เข้าไปด้วย โดยยึดเป็นต้นแบบพิมพ์ตามนั้นเรื่อยมา
แต่ในปัจจุบันปฏิทินสงกรานต์ที่ทำตามแบบคติโบราณดั้งเดิมแทบจะไม่มีให้เห็นแล้ว คงเหลือเพียงหน่วยงานแห่งเดียวเท่านั้นที่ยังมิได้ละทิ้งขนบธรรมเนียมประเพณีไทย ในการจัดพิมพ์ปฏิทิน คือ "ธนาคารออมสิน" ซึ่งถือว่าเป็นสถาบันทางการเงินที่มีความใกล้ชิดผูกพันกับประชาชนมาช้านาน ด้วยการจัดทำสิ่งของที่ระลึกไว้แจกจ่ายประชาชนที่นำเงินมาฝากในวาระสำคัญ หรือเทศกาลต่างๆ เพื่อสร้างแรงจูงใจในการออมทรัพย์และเป็นสื่อเชื่อมโยงความเอื้ออาทรผูกใจกัน จนถึงปีนี้ธนาคารออมสินก่อตั้งมาครบ 95 ปีแล้ว
นายยุทธพงษ์ เรืองหิรัญ หัวหน้ากลุ่มงานศิลปกรรม ธนาคารออมสิน กล่าวว่า ปฏิทินสงกรานต์เริ่มพิมพ์ครั้งแรกในปี พ.ศ.2494 ศิลปินยุคบุกเบิก คือ อาจารย์ประสงค์ ปัทมานุช ศิลปินแห่งชาติ โดยมีอาจารย์โพธิ์ ใจอ่อนน้อม พนักงานธนาคารออมสิน เป็นผู้ชักชวนเข้ามาทำงานวาดภาพปฏิทินสงกรานต์ รูปแบบการวาดภาพจิตรกรรมของ อ.ประสงค์มีความงดงามทางศิลปะแบบเหมือนจริง ตัวนางสงกรานต์ เทวดา นางฟ้า ที่เป็นบริวารห้อมล้อมนางสงกรานต์เน้นทรวดทรงสรีระอย่างภาพนู้ด มีมิติความนูนโค้งได้สัดส่วนและให้แสงเงาเสริมบรรยากาศดูกลมกลืนบนสรวงสวรรค์
นายยุทธพงษ์ กล่าวว่า อ.ประสงค์เป็นผู้วางแนวทางที่ดีในการวาดปฏิทินสงกรานต์ โดยฉีกแนวออกมาจากจิตรกรรมไทยโบราณมาเป็นจิตรกรรมไทยร่วมสมัย ท่านทำงานเป็นเวลา 23 ปี ก็เกษียณอายุและมีการผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนจิตรกรผู้วาดเรื่อยมา
การวาดภาพปฏิทินสื่อคำทำนายทางโหราศาสตร์ จะได้ข้อมูลจากโหรหลวง สำนักพระราชวัง ซึ่งตามประเพณีปฏิบัติแล้ว ก่อนจัดพิมพ์ปฏิทินสงกรานต์ โหรพราหมณ์จะเป็นผู้นำคำทำนายขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเพื่อทรงพระราชวินิจฉัย และลงพระปรมาภิไธยเห็นชอบก่อน จากนั้นโหรจะส่งคำทำนายมาถึงธนาคารออมสินและหน่วยงานอื่นๆ เพื่อจัดทำเป็นปฏิทินสงกรานต์เผยแพร่ประชาชนได้
"องค์ประกอบหลักปฏิทินมีนางสงกรานต์ เทวดานางฟ้าถือพระเศียรท้าวกบิลพรหม และตัวราศีประจำปี โดยจิตรกรจะนำคำทำนายจากโหรหลวงมาดูว่า นางสงกรานต์ปีนี้คือใคร ใช้อะไรเป็นพาหนะ มีนาคให้น้ำกี่ตัว นางสงกรานต์เสด็จมาเวลาใด จากนั้นจึงเขียนภาพตามคำทำนายของโหร ส่วนการออกแบบองค์ประกอบรอง ผู้วาดจะต้องกำหนดรูปแบบขึ้นเองตามความคิดสร้างสรรค์ เช่น ลายซุ้มล้อมคำทำนาย บางคนวาดลายกระหนก บางคนเขียนลายเครือเถาว์" หัวหน้ากลุ่มงานศิลปกรรมธนาคารออมสินกล่าว
นางสงกรานต์ประจำปีนี้ คือ "นางทุงสะเทวี" ธิดาองค์โตของท้าวกบิลพรหม ซึ่งมีธิดา 7 องค์ตามวันทั้ง 7 ในสัปดาห์ ตามตำนานนางสงกรานต์เป็นนางฟ้าบนสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิก หน้าที่ของนางสงกรานต์ทั้ง 7 คน คือ ต้องอัญเชิญพานใส่พระเศียรของท้าวกบิลพรหมแห่ไปรอบเขาพระสุเมรุ ปีใดจะตกเป็นหน้าที่ของใครอยู่ที่ว่า วันมหาสงกรานต์ในปีนั้นจะตรงกันวันใด ปีนี้ตรงกับวันอาทิตย์ ก็เป็นหน้าที่ของ "นางทุงสะเทวี"
มีข้อสังเกตเกี่ยวกับนางสงกรานต์ ที่ประดับบนพาหนะจะมีอิริยาบทแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับช่วงเวลาที่ดวงอาทิตย์เข้าสู่ราศีเมษ กล่าวคือ รุ่งเช้าถึงเที่ยงวัน นางยืนบนพาหนะ เที่ยงวันถึงหกโมงเย็น นางนั่งบนพาหนะ หกโมงเย็นถึงเที่ยงคืน นางนอนลืมตาบนพาหนะ และเที่ยงคืนถึงรุ่งเช้า นางนอนหลับตาบนพาหนะ
ภาพวาดปฏิทินสงกรานต์ของธนาคารออมสินปีนี้ เป็นผลงานของ จงเจตน์ ตนุธรณ์ วาดภาพ "นางทุงสะเทวี" ทรงพาหุรัดทัดดอกทับทิม สวมเครื่องประดับอาภรณ์แก้วปัทมราช ภักษาหารอุทุมพร (ผลมะเดื่อ) พระหัตถ์ขวาถือจักร พระหัตถ์ซ้ายถือสังข์ เสด็จนั่งมาเหนือหลังครุฑเป็นพาหนะ โดยมีตัวราศีประจำปีคือ หนู (ปีชวด) นางฟ้าและเทวดากำลังบรรเลงเครื่องดนตรีวงมโหรี มีนาคพ่นน้ำ 4 ตัว
คำทำนายทางโหราศาสตร์มีดังนี้ ปีนี้ วันพุธเป็นธงชัย วันอังคารเป็นทั้งอธิบดีและอุบาทว์ วันพฤหัสบดีเป็นวันโลกาวินาศ ปีนี้วันอาทิตย์เป็นวันอธิบดีฝน บันดาลให้ฝนตก 400 ห่า ตกในโลกมนุษย์ 40 ห่า ตกในมหาสมุทร 80 ห่า ตกในป่าหิมพานต์ 120 ห่า ตกในเขาจักรวาล 160 ห่า นาคให้น้ำ 4 ตัว เกณฑ์ธัญญาหารได้เศษ 2 ชื่อ วิบัติ ข้าวกล้าในภูมินาจะได้ผลกึ่งเสียกึ่ง เกณฑ์ธาราธิคุณ ตกราศีวาโย (ลม) น้ำน้อย นอกจากนี้ยังมีวันจันทร์ดับ ทางปฏิทินโหราศาสตร์ ตั้งแต่วันที่ 1 เม.ย.2551-31 มี.ค.2552 วันหยุดทางราชการ รวมทั้งวิธีการนับยามตามกาลโยคอีกด้วย
สำหรับปฏิทินสงกรานต์ยุคเก่าๆ ธนาคารออมสินยังคงเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์ธนาคารออมสิน เพื่อให้ผู้สนใจได้ศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับปฏิทินสงกรานต์ ตัวอย่างเช่น ปี พ.ศ.2495 ปีมะโรง วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันอาทิตย์ นางทุงสะเวทียืนมาบนหลังครุฑ ปี พ.ศ.2497 ปีมะเมีย วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันอังคาร "นางรากษสเทวี" เสด็จมาหลังหมู ปี พ.ศ.2498 ปีมะแม วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันพุธ "นางมณฑาเทวี" เสด็จมาบนหลังลา ปี พ.ศ.2500 ปีระกา วันมหาสงกรานต์ตรงกับวันเสาร์ "นางมโหธรเทวี" มีนกยูงเป็นพาหนะ
แม้ปฏิทินสงกรานต์เหล่านี้ จะอยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมตามกาลเวลา แต่ทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์ ผู้ที่สนใจสามารถติดต่อขอเข้าชมปฏิทินสงกรานต์ ตลอดจนสิ่งของที่ระลึกอีกมากมายได้ที่ คุณปรีดาพร ไพศาลนันทน์ ผู้ดูแลพิพิธภัณฑ์ธนาคารออมสิน โทร.0-2299-8000 ในวันและเวลาราชการ.
///////////////